Bảo vật quốc gia tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay chùa Bút Tháp

Chùa Bút Tháp, hay còn gọi là Ninh Phúc Tự, tọa lạc tại xã Đình Tổ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, từ lâu đã nổi tiếng là một trong những ngôi cổ tự có kiến trúc quy mô và độc đáo nhất vùng đồng bằng Bắc Bộ. Điểm nhấn đặc biệt nhất khiến ngôi chùa này trở thành điểm đến tâm linh và văn hóa quan trọng chính là pho tượng Phật bà Quan Thế Âm Bồ Tát nghìn mắt nghìn tay, một Bảo vật quốc gia tiêu biểu cho đỉnh cao nghệ thuật tạo hình Việt Nam thời Lê Trung Hưng.

Chùa Bút Tháp và pho tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay độc nhất vô nhị — Ảnh minh họa — Photo by Villager Boy on Pexels

Kiệt tác điêu khắc gỗ thế kỷ XVII

Theo các tài liệu lịch sử và văn bia tại chùa, pho tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay được tạo tác vào năm Bính Thân (1656), thời vua Lê Thần Tông. Đây là tác phẩm của nghệ nhân Trương Thọ Nam – một bậc thầy điêu khắc thời bấy giờ. Tên tuổi của ông được khắc trực tiếp trên bệ tượng, một điều hiếm thấy trong nghệ thuật điêu khắc cổ Việt Nam, khẳng định giá trị tự thân và niềm tự hào về tay nghề của người nghệ sĩ dân gian.

Pho tượng được làm từ gỗ phủ sơn, có tổng chiều cao bao gồm cả bệ là 3,7 mét. Trong đó, phần tượng cao 2,35 mét, đài sen cao 0,54 mét và bệ tượng cao 0,81 mét. Toàn bộ tác phẩm là một sự kết hợp hài hòa giữa các khối hình học và những đường nét chạm trổ tinh xảo, thể hiện sự uy nghiêm nhưng vẫn toát lên vẻ từ bi, hỷ xả của bậc Bồ Tát.

Cấu trúc độc đáo của Bảo vật quốc gia

Điểm làm nên sự khác biệt của pho tượng tại chùa Bút Tháp so với các pho tượng Quan Âm khác chính là số lượng cánh tay và cách sắp xếp lớp lang. Tượng có 42 cánh tay lớn được tạc rời rồi lắp ghép vào thân tượng một cách khéo léo. Các cánh tay này được bố trí theo các hướng khác nhau, lòng bàn tay hướng về phía trước hoặc kết ấn, tạo nên một vầng hào quang rộng lớn bao quanh thân tượng.

Phía sau các cánh tay lớn là hệ thống 952 cánh tay nhỏ được sắp xếp thành nhiều lớp, tạo thành một vòng tròn lớn như vầng nhật quang tỏa sáng. Điều đặc biệt là trong mỗi lòng bàn tay của cả cánh tay lớn và nhỏ đều có một con mắt được chạm khắc tinh tế. Theo quan niệm Phật giáo, con số tổng cộng 994 cánh tay và mắt (thường được gọi tròn là nghìn) tượng trưng cho khả năng quan sát thấu suốt mọi khổ đau của nhân gian và sẵn sàng đưa tay cứu độ chúng sinh ở khắp mọi nơi.

Triết lý nhân văn và nghệ thuật tạo hình

Không chỉ là một tác phẩm tôn giáo, tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay tại chùa Bút Tháp còn chứa đựng những giá trị triết lý sâu sắc. Hình ảnh Bồ Tát ngồi trên tòa sen, phía dưới là con quỷ đen (tượng trưng cho cái ác, sự vô minh) đang đội tòa sen, thể hiện sức mạnh của lòng từ bi có thể cảm hóa và chế ngự mọi điều xấu xa.

Bệ tượng được trang trí bằng các họa tiết mây vờn, hoa lá và các linh vật như rồng, lân, được chạm khắc nổi cực kỳ sống động. Theo đánh giá của các chuyên gia di sản, các đường nét trên tượng không chỉ tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc về nhân trắc học mà còn thể hiện sự sáng tạo vượt bậc của nghệ nhân Việt trong việc bản địa hóa các hình tượng Phật giáo. Gương mặt của Bồ Tát mang nét đẹp thanh tú, gần gũi với vẻ đẹp của người phụ nữ Việt Nam, tạo cảm giác an yên cho người chiêm bái.

Gìn giữ di sản quý báu của dân tộc

Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, pho tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay tại chùa Bút Tháp đã được Thủ tướng Chính phủ ký quyết định công nhận là Bảo vật quốc gia ngay trong đợt đầu tiên vào năm 2012. Đây không chỉ là niềm tự hào của người dân Bắc Ninh mà còn là tài sản vô giá của nền nghệ thuật điêu khắc cổ Việt Nam.

Hiện nay, pho tượng được bảo quản nghiêm ngặt trong không gian chính điện của chùa Bút Tháp. Trải qua gần 400 năm với những biến động của lịch sử và thời tiết, pho tượng vẫn giữ được vẻ đẹp nguyên bản nhờ sự chăm sóc, tu bổ của các thế hệ tăng ni, Phật tử và chính quyền địa phương. Hằng năm, chùa Bút Tháp đón hàng vạn lượt khách trong và ngoài nước đến tham quan, chiêm bái, góp phần lan tỏa giá trị của di sản Phật giáo Việt Nam đến với cộng đồng quốc tế.

Việc bảo tồn và phát huy giá trị của pho tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay không chỉ dừng lại ở khía cạnh vật thể mà còn là việc gìn giữ những giá trị tinh thần, lòng từ bi và trí tuệ mà đức Phật đã truyền dạy. Đây chính là minh chứng sống động cho sự phát triển rực rỡ của Phật giáo Việt Nam trong dòng chảy lịch sử dân tộc.