Cứu Phật viện Đồng Dương: Di tích Champa cần bảo tồn ngay

Ngày 15‑5‑2026, hơn 200 chuyên gia, nhà quản lý và đại biểu hội tụ tại Đà Nẵng để đối mặt với một thách thức cấp bách: cứu vớt Phật viện Đồng Dương, di tích quốc gia đặc biệt đã từng là trung tâm Phật giáo lớn nhất Đông Nam Á, nhưng nay chỉ còn lại một phần tháp Sáng đang nguy hiểm sụp đổ. Hội thảo khoa học cấp quốc gia, do UBUB Đà Nẵng phối hợp với GHPGVN, Bộ Văn hoá‑Thể thao‑Du lịch, Bộ Dân tộc và Tôn giáo và Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam tổ chức, đã đưa ra lộ trình khẩn cấp và khởi động một chiến dịch bảo tồn toàn diện.

Cứu Di Tích Phật Viện Đồng Dương: Hành Trình Bảo Tồn Di Sản Champa — Ảnh minh họa có watermark ZenTam — source

Di tích Phật viện Đồng Dương: Giá trị lịch sử và văn hoá

Được xây dựng vào năm 875 dưới thời vua Indravarman II, Phật viện Đồng Dương nằm ở xã Đồng Dương, Đà Nẵng, là một quần thể kiến trúc tôn giáo‑chính trị quy mô lớn của vương quốc Champa. Khi còn nguyên vẹn, nơi đây bao gồm thành nội, thành ngoại, hồ nước, đền tháp, tăng xá, giảng đường và các công trình phụ trợ, tất cả được bố trí đồng trục theo hướng Đông‑Tây, phản ánh “Phong cách Đồng Dương” – một đỉnh cao của điêu khắc Champa.

Những hiện vật được khai quật và trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng cho thấy Phật viện không chỉ là nơi tu hành mà còn là trung tâm giao lưu văn hoá, truyền bá Phật giáo Đại thừa ra khắp khu vực Đông Nam Á. Vì vậy, di sản này không chỉ là tài sản của Champa mà còn là di sản chung của toàn bộ nền văn hoá Việt Nam.

Thảm họa xuống cấp: Từ di tích quốc gia đến phế tích nguy hiểm

Trong hơn một thiên niên kỷ, Phật viện đã chịu đựng chiến tranh, thiên tai và thời gian. Theo phát biểu của Phó Chủ tịch UBND Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi tại hội thảo, phần lớn công trình đã bị phá hủy; hiện chỉ còn lại tháp Sáng, nền móng và một số hiện vật rời rạc. Cây cối xâm thực, người dân lấn chiếm và khai thác gạch cổ đã làm tăng tốc quá trình suy thoái. Tháp Sáng – biểu tượng duy nhất còn đứng – đang đối diện với nguy cơ sụp đổ nếu không được gia cố ngay lập tức.

Giáo sư Trương Quốc Bình, nguyên Phó Cục trưởng Cục Di sản Văn hoá, nhấn mạnh rằng các biện pháp bảo tồn hiện tại chỉ là tạm thời, chưa có chiến lược dài hạn. Ông cảnh báo, nếu không có hành động cấp cứu, di tích sẽ mất vĩnh viễn, đồng thời làm mất đi một phần quan trọng của lịch sử Champa và di sản Phật giáo Việt Nam.

Hội thảo quốc gia: Định hướng giải pháp cấp cứu

Hội thảo “Nghiên cứu bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá Phật viện Đồng Dương” đã đưa ra ba trụ cột chính:

Khảo cổ học bài bản: Tiến hành khảo sát chi tiết, lập bản đồ 3D toàn diện để xác định quy mô, cấu trúc và mức độ hư hỏng của các công trình còn lại.
Khẩn cấp khoanh vùng và bảo vệ khu lõi: Đánh dấu ranh giới bảo vệ nghiêm ngặt, ngăn chặn mọi hành vi xâm hại, đồng thời triển khai công tác xử lý cây dại, thu hồi vật liệu bị lấy đi.
Gia cố và phục dựng tháp Sáng: Sử dụng kỹ thuật gia cố hiện đại, kết hợp vật liệu truyền thống, để ngăn ngừa nguy cơ sập đổ trong thời gian ngắn nhất.

Thượng tọa Thích Đức Thiện, Phó Chủ tịch‑Tổng Thư ký Hội đồng Trị sự GHPGVN, nhấn mạnh rằng việc bảo tồn không chỉ là bảo vệ công trình vật thể mà còn là duy trì “điểm tựa tinh thần” cho cộng đồng Phật tử và người dân địa phương.

Giá trị giáo hoá và du lịch: Đầu tư cho tương lai

UBND Đà Nẵng cam kết sẽ tiếp thu các kiến nghị khoa học để xây dựng lộ trình bảo tồn dài hạn, đồng thời khai thác tiềm năng du lịch văn hoá. Khi Phật viện được khôi phục, nó sẽ trở thành điểm đến thu hút khách du lịch trong và ngoài nước, góp phần thúc đẩy kinh tế địa phương và nâng cao nhận thức về di sản Champa.

Những nhà nghiên cứu cho rằng, việc kết nối Phật viện Đồng Dương với các di tích lịch sử khác trong khu vực (như thánh địa Mỹ Sơn) sẽ tạo ra một mạng lưới du lịch văn hoá đa dạng, đồng thời giúp truyền bá giáo lý Phật giáo Đại thừa, một phần quan trọng trong truyền thống Phật giáo Việt Nam.

Hành động ngay: Kêu gọi cộng đồng và các tổ chức

Để hiện thực hoá các giải pháp, hội thảo kêu gọi sự tham gia của:

Các tổ chức Phật giáo: Hỗ trợ tài chính, cung cấp nhân lực và chuyên môn trong việc bảo tồn tinh thần.
Doanh nghiệp và nhà tài trợ: Đầu tư vào công trình khôi phục và phát triển hạ tầng du lịch.
Công chúng: Tham gia các chiến dịch nâng cao nhận thức, bảo vệ khu vực di tích khỏi các hành vi xâm phạm.

Như lời của bà Nguyễn Thị Anh Thi đã kết thúc hội thảo, “Di tích Phật viện Đồng Dương không chỉ là di sản của quá khứ, mà còn là ngọn đèn soi sáng cho tương lai Phật giáo và văn hoá Việt Nam”.

Với sự chung tay của chính quyền, nhà khoa học và cộng đồng Phật tử, Phật viện Đồng Dương có cơ hội được “cấp cứu” và trở lại vị thế xứng đáng – một biểu tượng bất diệt của sự giao thoa giữa lịch sử, nghệ thuật và tinh thần.