Phật Viện Đồng Dương: Nơi thời gian gánh nặng, di sản cần được “cấp cứu”

Ngày 15 tháng 5 năm 2026, khi ánh nắng ấm áp chiếu qua những tàn tích mòn mỏi của Phật Viện Đồng Dương, một câu chuyện không chỉ về đá và gạch mà còn về thời gian, lòng kiên trì và hy vọng đã được khắc họa rõ nét. Đã từng là trung tâm Phật giáo lớn nhất Đông Nam Á, nơi này giờ đây chỉ còn một phần tháp Sáng, nền móng và vài hiện vật rời rạc, nhưng câu chuyện của nó vẫn tiếp tục đọng lại trong tâm trí của những người yêu công trình này.

Phật Viện Đồng Dương: Khi thời gian gánh nặng, di sản cần được “cấp cứu” — Ảnh minh họa có watermark ZenTam — source

1. Di sản của Champa: một biểu tượng văn minh và tôn giáo

Phật Viện Đồng Dương được xây dựng bởi vua Indravarman II vào năm 875, trong thời kỳ vương quốc Champa đạt tới đỉnh cao của sự thịnh vượng. Không chỉ là nơi thờ Phật, công trình này còn là một quần thể kiến trúc tôn giáo – chính trị, với hệ thống thành nội, thành ngoại, hồ nước, đền tháp, tăng xá và giảng đường được bố trí đồng trục theo hướng Đông‑Tây. Các hiện vật được tìm thấy tại đây đã chứng tỏ rằng Đồng Dương đã là trung tâm nghệ thuật tạo nên “Phong cách Đồng Dương”, một trong những phong cách điêu khắc đặc trưng của Champa.

2. Sự suy tàn và nguy cơ sụp đổ: lúc nào cũng cần cảnh giác

Nhưng thời gian và thiên tai đã để lại dấu vết nặng nề. Hàng trăm năm chiến tranh, thiên tai và sự xâm lấn của người dân đã khiến phần lớn công trình trở thành phế tích. Tháp Sáng, một trong những phần còn lại, đang đứng trước nguy cơ sụp đổ nếu không được gia cố kịp thời. Cảnh tượng này đã làm dấy lên một câu hỏi: Liệu chúng ta có đủ quyết tâm bảo tồn những giá trị vô giá này không?

3. Nỗ lực bảo tồn: hội thảo, chiến lược và hành động thực tiễn

Vào ngày 15/5, UBND TP. Đà Nẵng phối hợp với GHPGVN, Bộ Văn hóa-Thể thao-Du lịch và các cơ quan liên quan đã tổ chức hội thảo khoa học cấp quốc gia với hơn 200 đại biểu tham dự. Hội thảo này nhằm đánh giá toàn diện giá trị lịch sử, văn hóa, khảo cổ, kiến trúc và tôn giáo của Phật Viện Đồng Dương, đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Phó Chủ tịch UBND TP. Đà Nẵng, bà Nguyễn Thị Anh Thi, đã nhấn mạnh rằng công tác bảo tồn vẫn chưa tương xứng với giá trị của di tích, chủ yếu chỉ dừng ở các giải pháp tạm thời.

4. Tầm quan trọng của bảo tồn: hơn một di tích, hơn một cộng đồng

Đối với cộng đồng Phật giáo Việt Nam, Phật Viện Đồng Dương không chỉ là một công trình kiến trúc mà còn là nơi lưu giữ những giá trị tâm linh và văn hoá. Việc bảo tồn di tích này có thể tạo ra một “điểm hẹn” cho các nhà nghiên cứu, du khách và những người theo đạo, đồng thời góp phần xây dựng lại niềm tin và lòng tự hào dân tộc. Nếu không được bảo tồn, chúng ta sẽ mất đi một phần quan trọng của lịch sử và văn hoá, một phần “đôi mắt” nhìn vào quá khứ của dân tộc.

5. Hướng tới tương lai: bảo tồn, phục dựng và phát triển

Để bảo tồn và phát huy giá trị Phật Viện Đồng Dương, cần triển khai một dự án tổng thể bảo vệ di tích, bao gồm khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt, khảo sát, lập bản đồ hiện trạng, ứng dụng dữ liệu vệ tinh và xây dựng hồ sơ số hóa 3D. Đồng thời, cần thực hiện các công tác vệ sinh thực địa, khai quật khảo cổ theo từng giai đoạn, xác định quy mô và chức năng của các công trình kiến trúc còn bị chôn vùi. Một nhà trưng bày tại chỗ, giới thiệu mô hình tổng thể Phật Viện Đồng Dương cùng các bản sao hiện vật tiêu biểu cũng là một bước đi quan trọng.

Trong bối cảnh toàn cầu hoá, việc bảo tồn Phật Viện Đồng Dương còn có thể mở ra cơ hội hợp tác quốc tế với UNESCO, ICOMOS và các quốc gia Phật giáo châu Á, góp phần nâng cao nhận thức và giá trị của di sản văn hoá Việt Nam trên trường quốc tế.

Phật Viện Đồng Dương, dù đang đứng trên bờ vực nguy cơ sụp đổ, vẫn là một biểu tượng của sự kiên trì và hy vọng. Câu chuyện của nó nhắc nhở chúng ta rằng, bảo tồn không chỉ là bảo vệ những tảng đá cũ, mà còn là bảo vệ những giá trị tinh thần, văn hoá và lịch sử của một dân tộc.