Phật viện Đồng Dương: Cấp thiết chiến lược bảo tồn di sản nghìn năm

Ngày 15/5/2026, tại thành phố Đà Nẵng, một hội thảo khoa học quốc gia đặc biệt đã diễn ra với một chủ đề không thể cấp bách hơn: "Nghiên cứu bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương". Sự kiện quy tụ nhiều cơ quan trọng — từ Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng, Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đến Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Điều đó cho thấy: vấn đề đã vượt ra ngoài phạm vi địa phương, trở thành bài toán quốc gia.

Phật viện Đồng Dương: Khi di sản nghìn năm cần lời giải cho tương lai — Ảnh minh họa có watermark ZenTam — source

Dấu vết của một đế chế tâm linh

Phật viện Đồng Dương không chỉ là một ngôi chùa. Theo Thượng tọa Thích Đức Thiện — Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam — trong dòng chảy hơn 2.000 năm của Phật giáo Việt Nam, các trung tâm Phật giáo cổ xưa như Luy Lâu, Đồng Dương và Phù Nam không chỉ là nơi truyền bá giáo lý giác ngộ, giải thoát, mà còn là những thiết chế văn hóa, giáo dục và nghệ thuật quan trọng. Phật viện Đồng Dương giữ vị trí đặc biệt tiêu biểu, có giá trị nổi bật cả về lịch sử, khảo cổ, mỹ thuật lẫn tư tưởng tôn giáo.

Tuy nhiên, sau hơn một nghìn năm trải qua nhiều thăng trầm lịch sử và tác động của tự nhiên, phần lớn công trình kiến trúc đã bị hư hoại. Như Tiến sĩ Đặng Xuân Thanh — Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam — chia sẻ tại hội thảo: hiện chỉ còn lại nền móng và tháp Sáng nghiêng đổ. Đó là tất cả những gì còn lại của một đế chế tâm linh từng vĩ đại.

Khi di sản chìm trong đời thường

Thực trạng hiện nay của Phật viện Đồng Dương không chỉ là câu chuyện về sự hư hoại của thời gian. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Văn Bài — Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản Văn hóa quốc gia — đã chỉ ra một "nút thắt" cơ bản: khác với các di tích biệt lập, Phật viện Đồng Dương nằm xen cài chặt chẽ với khu cư dân và đất canh tác của người dân. Việc giải tỏa và tạo hành lang bảo vệ cho trục tâm linh dài 1.300m là bài toán kinh tế-xã hội khổng lồ.

Công trình nhà dân, hệ thống điện lưới và tiếng ồn chung quanh đang triệt tiêu "tính thiêng" và sự tĩnh lặng cần có của một Phật viện. Câu chuyện bảo tồn ở đây không chỉ là gìn giữ tường gạch, mà còn là làm sao khôi phục không gian linh thiêng — một điều gần như bất khả thi nếu không giải quyết được bài toán sinh kế và tái định cư cho cộng đồng.

Từ 2016 đến nay: Nỗ lực và những khoảng trống

Từ năm 2016, di tích Phật viện Đồng Dương đã được chính quyền địa phương và các cơ quan chuyên môn quan tâm nghiên cứu, triển khai công tác bảo tồn. Tuy nhiên, như Tiến sĩ Đặng Xuân Thanh thừa nhận, do nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan, nhất là thiếu nguồn lực và quy hoạch tổng thể để thực hiện đồng bộ, hiệu quả vẫn còn một số hạn chế nhất định.

Đây chính là lý do hội thảo ngày 15/5 được tổ chức — không phải để tôn vinh thành tựu, mà để nhìn thẳng vào vấn đề: làm thế nào để xây dựng chiến lược tổng thể, dài hạn cho Phật viện Đồng Dương?

Bảo tồn hay phát triển: Cần cả hai

Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi đã nêu rõ quan điểm: với bối cảnh hiện nay, công tác bảo tồn di sản không chỉ dừng ở việc gìn giữ dấu tích vật chất, mà cần hướng tới bảo tồn giá trị văn hóa, lịch sử, tinh thần và bản sắc cộng đồng, đồng thời hài hòa giữa bảo tồn và phát triển bền vững.

Đà Nẵng hiện có 565 di tích đã được xếp hạng, trong đó có 2 di sản văn hóa thế giới, 4 di tích quốc gia đặc biệt và 84 di tích quốc gia. Đây là tiềm nong to lớn nhưng cũng là thách thức trong công tác bảo tồn và phát huy hiệu quả vào đời sống văn hóa.

Di sản sống khi được kết nối

Thượng tọa Thích Đức Thiện nhấn mạnh một quan điểm quan trọng: "Bảo tồn di sản không còn chỉ dừng lại ở việc gìn giữ nguyên trạng các công trình cổ, mà cần hướng tới việc phục hồi không gian văn hóa, tái hiện giá trị tinh thần và phát huy vai trò của di sản trong đời sống đương đại. Một di sản thực sự sống khi di sản ấy tiếp tục được kết nối với cộng đồng, với giáo dục, với nghiên cứu khoa học và với sự phát triển văn hóa bền vững của đất nước."

Theo vị lãnh đạo Giáo hội Phật giáo Việt Nam, việc bảo tồn và phát huy giá trị Phật viện Đồng Dương cần gắn với chiến lược phát triển văn hóa quốc gia, phát triển du lịch văn hóa tâm linh bền vững, giáo dục truyền thống lịch sử và quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam ra thế giới. Di sản văn hóa Phật giáo không chỉ là tài sản riêng của Phật giáo, mà còn là di sản quý báu của quốc gia, của dân tộc, của nhân loại.

Cần một chiến lược cho nghìn năm tới

Hội thảo ngày 15/5 đã khép lại, nhưng những câu hỏi vẫn còn đó. Phật viện Đồng Dương — dấu vết của một trong ba trung tâm Phật giáo cổ đại quan trọng nhất Việt Nam — đang đứng trước ngã ba đường: hoặc tiếp tục xuống cấp trong im lặng, hoặc được cứu chuộc bằng một chiến lược tổng thể, dài hạn, có sự tham gia của nhiều bên.

Như PGS TS Đặng Văn Bài đã nói: "Bảo tồn bền vững buộc phải giải quyết được sự hài hòa lợi ích giữa việc giữ gìn di tích và phát triển sinh kế cho cộng đồng địa phương." Đó không chỉ là bài toán kỹ thuật hay tài chính, mà là bài toán về cách một xã hội đối xử với quá khứ của mình.

Phật viện Đồng Dương đã chứng kiến sự thịnh suy của nhiều triều đại. Câu hỏi của thế hệ chúng ta là: thế hệ này sẽ để lại gì cho các thế hệ mai sau?