Phạm Thiên Thư - Nhà thơ cầm kinh Phật viết bằng thơ

Chiều 7-5, nhà thơ Phạm Thiên Thư — pháp danh Tuệ Không — trút hơi thở cuối cùng tại nhà riêng ở đường Hồng Lĩnh, phường Hòa Hưng, TP.HCM, hưởng thọ 86 tuổi. Nhưng trước khi nhắm mắt, ông đã kịp để lại một hành trình sáng tác kéo dài hơn nửa thế kỷ, nơi ranh giới giữa thơ tình, thiền và kinh Phật không còn ranh giới.

Người viết thơ bằng tiếng kinh

Nếu đặt câu hỏi ai là nhà thơ hiện đại đầu tiên dịch — hay đúng hơn, viết lại — kinh văn Phật giáo thành thơ, câu trả lời không tránh khỏi cái tên Phạm Thiên Thư. Ông không đơn thuần dịch kinh mà "thi hóa kinh Phật", biến những câu kinh cổ bằng tiếng Phạn, tiếng Hán thành lục bát Việt Nam, giữ nguyên ý tích nhưng thổi vào đó hơi thở của người miền Bắc sinh năm 1940, lớn lên giữa bom đạn và đêm trường.

Danh mục "thi hóa kinh Phật" của ông gồm Kinh Ngọc (thi hóa kinh Kim Cương), Kinh thơ (thi hóa kinh Pháp Cú), Kinh Hiền (thi hóa kinh Hiền Ngu). Đặc biệt, Kinh Hiền — Hội Hoa Đàm với hơn 12.000 câu lục bát là một nỗ lực đồ sộ: đưa kinh văn Phật giáo đến gần hơn với độc giả đại chúng, bằng thứ tiếng Việt mềm mại, gần gũi, không thuộc về bất kỳ tông phái nào.

Hai bờ sông của một dòng chảy

Phạm Thiên Thư bước vào lòng người đọc bằng thơ tình. "Ngày xưa Hoàng Thị" — câu chuyện hoàng hôn trên đường phố, mối tình học trò trong trẻo — đã được phổ nhạc và trở thành một trong những bản tình ca được yêu thích nhất. Rồi "Đưa em tìm động hoa vàng", "Gọi em là đóa hoa sầu", "Em lễ chùa này"… Mỗi bài thơ như một cánh cửa, và khán giả bước vào với kỳ vọng tình yêu trần thế.

Nhưng phía sau cánh cửa ấy, họ gặp thiền. Không phải thiền hàn lâm, khô khan; mà thiền ngấm trong từng câu chữ như nước ngấm vào đất. Với Phạm Thiên Thư, tình yêu đôi lứa và tình yêu Phật pháp không đối lập. Chúng là hai bờ của cùng một dòng sông. Đó là lý do ông có thể viết "Em lễ chùa này" — bài thơ vừa là tình ca vừa là bài kinh — mà người đọc không cảm thấy xa lạ.

Phạm Duy và tiếng vọng của Kinh Hiền

Sự hợp tác giữa Phạm Thiên Thư và nhạc sĩ Phạm Duy tạo ra một hiện tượng hiếm trong đời sống âm nhạc Việt Nam. Phạm Duy không chỉ phổ nhạc thơ ông — ông đã chắt lọc tinh chất thiền từ những câu thơ để đặt vào giai điệu. 10 bài Đạo ca được xem là thành tựu cao nhất của sự hòa quyện này, nơi chất thiền, triết lý Phật giáo và âm nhạc hiện đại ngồi cùng một bàn.

Với hơn 12.000 câu lục bát trong Kinh Hiền — Hội Hoa Đàm, nếu toàn bộ được phổ nhạc, đó sẽ là một đại từ điển thiền bằng âm thanh. Dù điều đó chưa hoàn toàn xảy ra, chính sự tồn tại của tác phẩm đã cho thấy tham vọng của Phạm Thiên Thư: không chỉ viết kinh, mà sống kinh.

Quán cà phê mang tên động hoa vàng

Những năm cuối đời, Phạm Thiên Thư sống lặng lẽ giữa Sài Gòn hoa lệ. Quán cà phê nhỏ mang tên "Động hoa vàng" — lấy cảm hứng từ bài thơ cùng tên — trở thành nơi ông tiếp bạn bè, người yêu thơ. Không phải một nhà thơ lớn ngồi giảng giải; mà là một ông già hiền lành, bình thản, thỉnh thoảng lại đặt bút xuống một câu thơ mới.

Cuộc sống nghèo khó thanh tao ấy chính là cách ông thực hành điều đã viết trong thơ: buông bỏ, tĩnh lặng, an nhiên. Không ồn ào, không hào nhoáng — giống hệt cách ông rời khỏi văn đàn, cũng không một lời tuyên bố.

Di sản không chỉ nằm trên giấy

Giải nhất văn chương toàn quốc năm 1973 với Hậu Kiều — Đoạn trường vô thanh là bước ngoặt đưa tên tuổi Phạm Thiên Thư vào văn đàn chính thức. Nhưng di sản ông để lại vượt xa giải thưởng. Ông đã chứng minh rằng kinh Phật không nhất thiết phải ở trên cao; nó có thể ngồi xuống cùng thơ tình, cùng nhạc trẻ, cùng ly cà phê chiều Sài Gòn.

Giới văn chương, âm nhạc và Phật giáo Việt Nam mất đi một cầu nối hiếm có. Những người yêu thơ mất đi một giọng điệu không thể nhầm lẫn — vừa đau thương vừa tĩnh lặng, như tiếng chuông chùa vọng qua đêm mưa.

Linh cữu ông được quàn tại Chùa Vĩnh Nghiêm, TP.HCM. Đó là nơi phù hợp nhất cho một người đã dành cả đời viết thơ bằng kinh Phật.

Nguồn tham khảo

• Nhà thơ Phạm Thiên Thư qua đời - Báo Pháp Luật TP. Hồ Chí Minh — Báo Pháp Luật TP. Hồ Chí Minh

Bài viết tổng hợp từ 1 nguồn báo Phật giáo Việt Nam. Zentam không chịu trách nhiệm về nội dung gốc tại các nguồn.