BÁT NHÃ TÂM KINH

── Nguồn gốc của Bát Nhã Tâm Kinh ── Vào khoảng thế kỷ thứ 7, ngài Trần Huyền Trang là một cao tăng đời nhà Đường, Trung Hoa đã vượt biên giới sang Ấn Độ thỉnh kinh. Khi trở về nước, ngài viết quyển “Tây Du Ký” ghi lại những chi tiết xảy ra trong suốt thời gian 12 năm chu du khắp Ấn Độ từ Bắc xuống Nam và qua tới Tích Lan. Trong đó, có sự kiện trên đường đi ngài đã trải qua nhiều gian nan khổ cực, tưởng như đã mất mạng khi bị lạc vào sa mạc bảo cát, may nhờ gặp một người áo trắng dạy bài Bát Nhã Tâm Kinh bằng tiếng Ấn Độ, ngài đã tụng đọc và thoát chết. Sau cùng đến được Ấn Độ bình an. Qua sự kiện này, người ta đoán vị áo trắng đó là Đức Quan-Thế-Âm Bồ Tát. Bài Bát-Nhã Tâm Kinh là bài kinh thuộc hệ Phát Triển, viết bằng tiếng Sanskrit là bài kinh quan trọng chủ yếu nên người ta gọi là trái tim (Tâm Kinh), được dịch sang Hoa văn rồi lan truyền khắp các nước Đông Nam Á, tính đến nay đã trải qua gần 19 thế kỷ. Xem lại nguồn gốc lịch sử chúng ta thấy rằng hệ thống kinh Bát Nhã rất đồ sộ, hơn 600 quyển gồm nhiều bài thi kệ nhưng không đề tên tác giả. Người ta chỉ biết rằng hệ thống kinh Bát Nhã Ba-La-Mật phát xuất từ miền Nam Ấn trước Công Nguyên. Trong lịch sử Phật giáo có một sự kiện có thể cho chúng ta một chút suy đoán về nguồn gốc của hệ Bát Nhã Ba-La-Mật. Khoảng 236 năm, sau khi Đức Phật nhập diệt, nước Ấn Độ dưới sự cai trị của vua A-Dục, là vị vua rất sùng mộ đạo Phật, đã hỗ trợ rất nhiều cho sự phát triển Phật giáo cũng như nhiều tôn giáo khác. Vào thời đó có một vị cao tăng là ngài Đại Thiên, trụ trì tại một ngôi chùa lớn ở kinh đô rất giỏi Phật pháp. Một lần trong buổi thuyết pháp có đông đảo người tham dự, ngài Đại Thiên đã tuyên bố: “Những ai thuyết pháp giỏi đúng với chân ý Đức Phật thì người đó có quyền viết kinh!”. Lời công bố này được một số người trẻ tán thành, nhưng cũng có nhiều người phản đối. Rốt cuộc vấn đề này không được giải quyết ổn thoả, ngay cả vua A-Dục và Hoàng Hậu, dù hết sức ủng hộ ngài Đại Thiên cũng bó tay, không thể giải quyết được vấn đề trọng đại này. Sau đó, ngài Đại Thiên cùng đệ tử xuống miền Nam Ấn giáo hoá và thành lập nên hệ Bát-Nhã. Đó là lý do tại sao hệ thống kinh Bát Nhã Ba-La-Mật xuất phát từ miền Nam Ấn. Hệ thống kinh này trải qua nhiều thời đại, kéo dài mấy trăm năm, các vị Tổ đã lần lượt sáng tác các bộ kinh được xếp vào hệ thống kinh Bát Nhã nhưng không có bộ kinh nào đề tên tác giả. Nhìn chung hệ thống kinh Bát Nhã đề cao tư tưởng KHÔNG và CHÂN NHƯ. Các vị Tổ lấy TÁNH KHÔNG và CHÂN NHƯ làm nền tảng để tu tập, tiến đến thể nhập KHÔNG và thể nhập CHÂN NHƯ. Ngoài ra trong hệ thống kinh Bát Nhã cũng đề cao một chủ đề nữa là Huyễn. Tựu trung ba chủ đề CHÂN NHƯ, KHÔNG và HUYỄN xem như là 3 gốc độ của Trí Tuệ Bát Nhã nhìn về hiện tượng thế gian trong đó có con người. Trong hệ thống kinh Bát Nhã, tác phẩm cuối cùng được dịch ra là “BátNhã Tâm Kinh” hay là “Bát Nhã Ba-La-Mật Đa Tâm Kinh”. Đó là dịch theo âm Hán Việt. Bài này gồm 262 chữ, là bài kinh ngắn nhất trong hệ thống kinh Bát Nhã Ba-La-Mật. Bát Nhã Tâm Kinh tiếng Hán Quán Tự Tại Bồ Tát hành thâm Bát nhã Ba la mật đa thời, chiếu kiến ngũ uẩn giai không, độ nhứt thiết khổ ách. Xá Lợi Tử, sắc bất dị không, không bất dị sắc, sắc tức thị không, không tức thị sắc, thọ tưởng hành thức diệc phục như thị. Xá Lợi Tử, thị chư pháp không tướng, bất sanh bất diệt, bất cấu bất tịnh, bất tăng bất giảm. Thị cố không trung vô sắc, vô thọ tưởng hành thức. Vô nhãn nhĩ tỷ thiệt thân ý, vô sắc thanh hương vị xúc pháp, vô nhãn giới nãi chí vô ý thức giới. Vô vô minh, diệc vô vô minh tận, nãi chí vô lão tử, diệc vô lão tử tận. Vô khổ, tập, diệt, đạo. Vô trí diệc vô đắc, dĩ vô sở đắc cố. Bồ đề tát đõa y Bát nhã Ba la mật đa cố, tâm vô quái ngại, vô quái ngại cố, vô hữu khủng bố, viễn ly điên đảo mộng tưởng, cứu cánh Niết bàn. Tam thế chư Phật, y Bát nhã Ba la mật đa cố, đắc A nậu đa la Tam miệu Tam bồ đề. Cố tri Bát nhã Ba la mật đa, thị đại thần chú, thị đại minh chú, thị vô thượng chú, thị vô đẳng đẳng chú, năng trừ nhất thiết khổ, chân thật bất hư. Cố thuyết Bát nhã Ba la mật đa chú, tức thuyết chú viết Yết đế yết đế, ba la yết đế, ba la tăng yết đế, bồ đề tát bà ha. ── Bát Nhã Tâm Kinh bản dịch nghĩa: ── Ngài Bồ Tát Quán Tự Tại khi thực hành thâm sâu về trí tuệ Bát Nhã Ba la mật, thì soi thấy năm uẩn đều là không, do đó vượt qua mọi khổ đau ách nạn. Nầy Xá Lợi Tử, sắc chẳng khác gì không, không chẳng khác gì sắc, sắc chính là không, không chính là sắc, thọ tưởng hành thức cũng đều như thế. Nầy Xá Lợi Tử, tướng không của các pháp ấy chẳng sinh chẳng diệt, chẳng nhơ chẳng sạch, chẳng thêm chẳng bớt. Cho nên trong cái không đó, nó không có sắc, không thọ tưởng hành thức. Không có mắt, tai, mũi, lưỡi, thân ý. Không có sắc, thanh, hương vị, xúc pháp. Không có nhãn giới cho đến không có ý thức giới. Không có vô minh,mà cũng không có hết vô minh. Không có già chết, mà cũng không có hết già chết. Không có khổ, tập, diệt, đạo. Không có trí cũng không có đắc, vì không có sở đắc. Khi vị Bồ Tát nương tựa vào trí tuệ Bát Nhã nầy thì tâm không còn chướng ngại, vì tâm không chướng ngại nên không còn sợ hãi, xa lìa được cái điên đảo mộng tưởng, đạt cứu cánh Niết Bàn. Các vị Phật ba đời vì nương theo trí tuệ Bát Nhã nầy mà đắc quả vô thượng, chánh đẳng chánh giác. Cho nên phải biết rằng Bát nhã Ba la mật đa là đại thần chú, là đại minh chú, là chú vô thượng, là chú cao cấp nhất, luôn trừ các khổ não, chân thật không hư dối. Cho nên khi nói đến Bát nhã Ba la mật đa, tức là phải nói câu chú: Yết đế yết đế, ba la yết đế, ba la tăng yết đế, bồ đề tát bà ha. (Qua rồi qua rồi, qua bên kia rồi, tất cả qua bên kia rồi, giác ngộ rồi đó!) ── Bát Nhã Tâm Kinh bản phổ kệ: ── (Thích Nhất Hạnh) Bồ Tát Quán Tự Tại Khi quán chiếu thâm sâu Bát Nhã Ba La Mật (tức Diệu Pháp Trí Độ) Bổng soi thấy năm uẩn Đều không có tự tánh Thực chứng điều ấy xong Ngài vượt thoát tất cả Mọi khổ đau ách nạn. Nghe đây Xá Lợi Tử: Sắc chẳng khác gì không Không chẳng khác gì sắc Sắc chính thực là không Không chính thực là sắc Còn lại bốn uẩn kia Cũng đều như vậy cả. Xá Lợi Tử nghe đây: Thể mọi pháp đều không Không sanh cũng không diệt Không nhơ cũng không sạch Không thêm cũng không bớt Cho nên trong tánh không Không có sắc, thọ, tưởng Cũng không có hành thức Không có nhãn, nhĩ, tỷ Thiệt, thân, ý (sáu căn) Không có sắc, thanh, hương Vị, xúc, pháp (sáu trần) Không có mười tám giới Từ nhãn đến ý thức Không hề có vô minh Không có hết vô minh Cho đến không lão tử Cũng không hết lão tử Không khổ, tập, diệt, đạo Không trí cũng không đắc Vì không có sở đắc Khi một vị Bồ Tát Nương Diệu Pháp Trí Độ (Bát Nhã Ba La Mật) Thì tâm không chướng ngại Vì tâm không chướng ngại Nên không có sợ hãi Xa lià mọi vọng tưởng Xa lìa mọi điên đảo Đạt Niết Bàn tuyệt đối Chư Bụt trong ba đời Y Diệu Pháp Trí Độ Bát Nhã Ba La Mật Nên đắc vô thượng giác Vậy nên phải biết rằng Bát Nhã Ba La Mật Là linh chú đại thần Là linh chú đại minh Là linh chú vô thượng Là linh chú tuyệt đỉnh Là chân lý bất vọng Có năng lực tiêu trừ Tất cả mọi khổ nạn Cho nên tôi muốn thuyết Câu thần chú Trí Độ Bát Nhã Ba La Mật Nói xong đức Bồ Tát Liền đọc thần chú rằng: Yết đế, Yết đế Ba la Yết đế Ba la Tăng yết đế Bồ đề tát bà ha ── Bát Nhã Tâm Kinh phổ thơ lục bát: ── (Hệ phái Khất Sĩ) Khi hành Bát Nhã Ba La Ngài Quán Tự Tại soi ra tột cùng Thấy ra năm uẩn đều Không Bao nhiêu khổ ách khốn cùng độ qua Nầy Xá Lợi Tử xét ra Không là sắc đó, sắc là không đây Sắc cùng không chẳng khác sai Không cùng sắc vẫn sánh tài như nhau Thọ, tưởng, hành, thức uẩn nào, Cũng như sắc uẩn ,một màu không không Nầy Xá Lợi Tử ghi lòng Không không tướng ấy, đều không tướng hình Không tăng giảm, không trược thanh Cũng không diệt, cũng không sanh pháp đồng Vậy nên trong cái chơn không Vốn không năm uẩn, cũng không sáu trần Mắt, tai, mũi, lưỡi, ý, thân Vị, hương, xúc, pháp, cùng phần sắc, thinh Từ không giới hạn mắt nhìn Đến không ý thức, vô minh cũng đồng Hết vô minh, cũng vẫn không Hết già, hết chết, cũng không có gì Không khổ, tập, diệt, đạo kia Trí huệ chứng đắc cũng là không không Sở thành, sở đắc bởi không Các vì Bồ Tát nương tùng huệ năng Tâm không còn chút ngại ngăn Nên không còn chút băng khoăng sợ gì Đảo điên mộng tưởng xa lìa Niết Bàn mới đến bên kia bến bờ Ba đời chư Phật sau, xưa Đắc thành Chánh Giác cũng nhờ huệ năng Trí huệ năng lực vô ngần Đại Minh vô thượng, Đại Thần cao siêu Trí huệ năng lực có nhiều Thật là thần chú trừ tiêu não phiền Trí huệ năng lực vô biên Dẫn đường giải thoát qua bên giác ngàn Liền theo lời chú thuyết rằng: Độ tha giác ngộ khắp trần chúng sanh. Yết đế, yết đế Ba la yết đế Ba la tăng yết đế Bồ đề Tát bà ha ── Bát Nhã Tâm Kinh bản dịch Việt: ── (Thích Tâm Thiện, Sài Gòn, 1998) Kinh Trái Tim Tuệ Giác Vô Thượng 1. Khi tiến sâu vào nguồn mạch của Tuệ giác vô thượng (1), Người Tỉnh Thức Bình Yên (2) soi sáng như thật rằng tự tịnh của năm hợp thể (3) đều là Không (4), liền thoát ly mọi khổ ách. 2. Này người con dòng Sari (5), hình thể chẳng khác chân không, chân không chẳng khác hình thể. Hình thể là chân không, chân không là hình thể. Cảm xúc (6), niệm tự (7) và tư duy (8) và ý thức (9) đều là như vậy. 3. Này người con dòng Sari, tất cả hiện hữu được biểu thị là Không, nó không sanh, không diệt, không nhơ, không sạch, không tăng, không giảm. 4. Vì thế, này người con dòng Sari, trong Không không có hình thể, không có cảm xúc, không có niệm lự, không có tư duy, không có ý thức (10); không có mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý; không có hình thể, âm thanh, hương khí, mùi vị, xúc chạm (11) và hiện hữu (12). Không có đối đượng của mắt, cho đến không có đối tượng của ý thức; không có minh, không có vô minh (13), không có sự chấm dứt của minh, cũng không có sự chấm dứt của vô minh; cho đến, không có tuổi già và sự chết, cũng không có sự chấm dứt của tuổi già và sự chết; không có khổ đau, không có nguyên nhân của khổ đau, không có sự chấm dứt khổ đau và không có con đuuờng đưa đến sự chấm dứt khổ đau (14); không có tri giác (15) cũng không có sự thành tựu tri giác, vì chăng có quả vị của tri giác nào để thành tựu. 5. Người Tỉnh Thức Bình Yên, do sống an lành trong Tuệ giác vô thượng mà thoát ly tất cả chướng ngại. Và rằng, vì không có những chướng ngại trong tâm nên không có sợ hãi và xa rời những cuồng si mộng tưởng, cứu cánh Niết bàn. 6. Tất cả chư Phật trong ba đời (16) đều nương tựa vào Tuệ giác vô thượng mà thành tựu (17) chánh giác. 7. Vì thế, nên biết rằng Tuệ giác vô thượng là sức thần (18) kỳ vĩ, là sức thần của trí tuệ vĩ đại, là sức thần cao tuyệt, là sức thần tối hậu, vô song, có thể trừ diệt tất cả khổ đau. Sức thần thoắt sinh từ Tuệ giác vô thượng này là sự thật, là chân lý. Sức thần có năng lực tối thượng đó được tuyên nói trong kinh Trái Tim Tuệ Giác Vô Thượng rằng: “Đi qua, đi qua Đi qua bờ bên kia, Đã đi qua đến bờ bên kia, reo vui!” Chú thích: (1) Trí tuệ Bát nhã (Prajnàpàramità). (2) Dịch từ “Quán Tự Tại” theo cách chiết tự. (3) Năm tổ hợp hay năm uẩn (skandhas). (4) Vô tự tính hay bản tính Không (Sunyata). (5) Mẹ của Sariputa là người rất thông minh nên có hiệu là Sari. Trung Hoa dịch chữ Sariputa là Xá Lợi tử, nghĩa là, đứa con dòng Xá Lợi (Sari). Do đó, tác giả dịch là Người con dòng Sari, lối dịch này đã được sử dụng trong bản dịch “Kinh Ruột Tuệ Giác Siêu Việt” của Thi Vũ, do HT. Trí Quang giới thiệu, xuất bản năm 1973, tại Paris. (6) Thọ uẩn (7) Tưởng uẩn (8) Hành uẩn (9) Thức uẩn Bốn uẩn (hợp thể) này thuộc về tâm lý, sắc uẩn (hợp thể vật chất) thuộc về vật lý. (10) Sắc, thọ, tưởng, hành, thức (5 uẩn). (11) Xúc (trong sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp). (12) Hiện hữu đọc được dùng đồng nghĩa với pháp (dharma). (13) Vô minh (ignorance), nguồn gốc của sự khổ đau. (14) Tứ đế (Khổ đế, Tập đế, Diệt đế, Đạo đế). (15) Tri giác (dịch từ Vô tri diệc vô đắc). (16) Ba đời: quá lhứ, hiện tại, vị lai. (17) Thành tựu ở đây có nghĩa là đã giải thoát khỏi thế giới nhị nguyên, không còn phân biệt, đối đãi nhân-pháp, hữu-vô v.v… (18) Còn được dịch là linh ngữ hay thần chú (mantra).