Yên Tử sau UNESCO: quy hoạch giữ gì cho Trúc Lâm?

Sáng 14/5/2026, tại Trung tâm Bảo tồn Di sản Yên Tử, Quảng Ninh, Hòa thượng Thích Thanh Quyết — Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự, Trưởng ban Trị sự GHPGVN tỉnh Quảng Ninh, trụ trì Chùa Yên Tử — phát biểu trước lãnh đạo Sở Văn hóa, Sở Dân tộc và Tôn giáo cùng đại biểu xã Yên Tử. Bên cạnh những tấm bằng UNESCO mới chỉ vừa được trao, Hòa thượng đặt ra một câu hỏi nặng hơn: khi Yên Tử đã mang danh Di sản văn hóa thế giới, thì quy hoạch phía trước phải giữ được cái gì?

Yên Tử sau UNESCO: Ai giữ lửa Thiền Trúc Lâm? — Ảnh minh họa có watermark ZenTam — source

Trúc Lâm đứng trước ngã ba đường

Quần thể di tích Yên Tử — Vĩnh Nghiêm — Côn Sơn, Kiếp Bạc đã chính thức đón nhận Bằng Di sản văn hóa thế giới. Đây là quần thể gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của Phật hoàng Trần Nhân Tông, người sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử — dòng thiền đầu tiên mang đậm bản sắc Việt Nam, nơi Phật pháp hòa quyện với núi rừng và tâm hồn người xưa. UNESCO ghi nhận giá trị nổi bật toàn cầu về lịch sử, tôn giáo, kiến trúc, cảnh quan và tư tưởng nhân văn của nơi đây.

Ngay sau lễ công bố, bài toán đầu tiên đã hiện ra: làm sao giữ Yên Tử nguyên bản khi dòng người và dự án bắt đầu ùa vào? Hòa thượng Thích Thanh Quyết nhận thức rõ điều đó. Trong buổi họp lấy ý kiến các bên liên quan về điều chỉnh quy hoạch, ngài nói thẳng: Khu di tích lịch sử Yên Tử là một quần thể mang giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh đặc biệt, việc bảo tồn và phát huy các giá trị này không chỉ là lòng tri ân đối với các bậc tiền nhân mà còn là cách khẳng định vai trò, vị thế của Yên Tử trong dòng chảy lịch sử - văn hóa dân tộc.

Giữ nguyên bản hay chào đón nhựa

Ngài nêu rõ yêu cầu cốt lõi: trong công tác trùng tu, tôn tạo, cần giữ gìn các giá trị nguyên bản và phát huy tính độc đáo của di tích. Đó không phải lời nói mang tính hình thức. Khi một di tích được UNESCO công nhận, ranh giới giữa bảo tồn và phát triển trở nên mong manh. Trên khắp Việt Nam, nhiều di tích Phật giáo đã biến mất hoặc biến dạng vì thương mại hóa, những ngôi chùa cổ ngày nào thanh tịnh nay chật cứng kệ hàng và đèn led. Yên Tử, với tư cách trung tâm Thiền phái Trúc Lâm, đứng trước nguy cơ không nhỏ nếu quy hoạch không có đường lối rõ ràng.

Hòa thượng cũng nhấn mạnh, việc quy hoạch cần kết hợp hài hòa với các loại hình du lịch và dịch vụ đa dạng, để quảng bá sâu rộng các giá trị của Di sản văn hóa thế giới đến với nhân dân trong nước và bạn bè quốc tế. Câu chữ này gợi lên một thách thức thực: làm sao du lịch và tâm linh cùng tồn tại mà không triệt tiêu nhau.

Trúc Lâm — bản sắc không thể sao chép

Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử không chỉ là một dòng thiền trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, mà còn là minh chứng cho khả năng Việt Nam tiếp thu và Việt hóa Phật giáo. Phật hoàng Trần Nhân Tông đã chọn ngọn núi này để thực hành và truyền dạy, biến nơi đây thành hạt nhân của một truyền thống thiền mà đến tận hôm nay, khi nói về Thiền thời Trần, vẫn không thể không nhắc đến Yên Tử. Việc giữ cho Yên Tử đúng tầm vóc này — không chỉ về mặt kiến trúc hay cảnh quan mà còn về không khí tu tập, về sự tĩnh lặng mà bậc cao tăng đã để lại — là điều mà không quy hoạch đô thị nào thay thế được.

Quy hoạch quyết định 20 năm tới

Ngay sau buổi họp, đại diện lãnh đạo tỉnh Quảng Ninh tiếp nhận ý kiến để điều chỉnh quy hoạch cho quần thể Yên Tử. Đây là bước đi có ý nghĩa pháp lý, vì việc công nhận Di sản thế giới buộc phải xem xét lại toàn bộ phương án phát triển trước đó. Mỗi quyết định lúc này — từ mật độ công trình, hướng dịch chuyển, đến loại hình kinh doanh — đều sẽ định hình Yên Tử trong ít nhất hai thập kỷ tới. Với một di tích vừa mang danh UNESCO, áp lực từ nhiều phía là không thể tránh khỏi, nhưng Hòa thượng Thích Thanh Quyết đã nói rõ: giá trị nguyên bản phải là thước đo đầu tiên.

Không chỉ là di tích, mà là lời sống

Đối với người theo Phật, Yên Tử không chỉ là nơi để tham quan. Đó là nơi Phật hoàng Trần Nhân Tông đã thực chứng chân lý, nơi Thiền sư qua các đời đã ngồi thiền dưới tán cây, lắng nghe tiếng chuông giữa rừng xanh. Khi UNESCO trao bằng Di sản, thế giới ghi nhận giá trị của nơi này. Nhưng nếu người trong nước cũng quên mất giá trị tâm linh đằng sau những bức tường cổ, thì Di sản chỉ còn là hình thức. Hòa thượng Thích Thanh Quyết hiểu điều đó, và chính vì hiểu nên ngài mới lên tiếng — không phải để ngăn chặn, mà để nhắc nhở: Yên Tử xứng đáng được giữ lấy thứ quý giá nhất, thứ không thể đo bằng du lịch hay doanh thu.

Quy hoạch Yên Tử mang đúng tầm vóc Di sản văn hóa thế giới — câu nói ấy nghe đơn giản, nhưng thực hiện thì đòi hỏi quyết tâm của cả chính quyền, giới chuyên môn và Phật giáo. Bởi vì một di sản chỉ thực sự sống khi người ta còn biết lắng nghe tiếng thiền trong gió.