Việt Nam - Ấn Độ: Cội nguồn đất Phật và chiều sâu tình hữu nghị

Với nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Dy Niên, mối quan hệ Việt Nam - Ấn Độ có điều gì đó khác biệt và sâu sắc hơn so với các đối tác thông thường. Đó không đơn thuần là những con số trong hiệp định hay các chuyến thăm cấp cao, mà là một sợi dây vô hình đã bắt rễ từ hơn hai nghìn năm trước, khi Đức Phật còn là biểu tượng xa lạ với người Việt.

Cội nguồn từ đất Phật: Khi tình hữu nghị Việt Nam - Ấn Độ bắt rễ từ tâm linh — Ảnh minh họa có watermark ZenTam — source

Đạo Phật — cầu nối xuyên thời gian

Từ góc nhìn của một nhà ngoại giao kỳ cựu, Nguyễn Dy Niên từng khẳng định rằng nền tảng của quan hệ Việt Nam - Ấn Độ mang một tính chất "rất đặc biệt". Đặc biệt ấy không đến từ lợi ích kinh tế hay cân bằng địa chính trị, mà bắt nguồn từ tâm linh — từ Đạo Phật mà hai dân tộc cùng chia sẻ.

Phật giáo được cho là đã truyền vào Việt Nam từ thế kỷ thứ II sau công nguyên, theo con đường tơ lụa và các tuyến đường thủy dọc bờ biển. Khi ấy, Ấn Độ không chỉ xuất khẩu tôn giáo mà còn cả ngôn ngữ Phạn, hệ chữ viết Brahmi, nghệ thuật, kiến trúc và cả ý tưởng về nhà nước. Với người Việt thời bấy giờ, Ấn Độ không chỉ là một quốc gia xa xôi — mà là "cội nguồn đất Phật", nơi khởi nguồn của đức tin đã định hình tâm thức dân tộc.

Từ Kinh Dịch đến Tam Tạng kinh

Sự gắn kết giữa hai nền văn hóa không dừng ở việc tiếp nhận tôn giáo. Ngay từ thế kỷ VII, các tăng sĩ Việt Nam đã tích cực phiên dịch kinh điển Phật giáo, mở đường cho sự phát triển của Phật giáo tại Đông Nam Á. Đến thế kỷ XI-XII, khi Phật giáo đạt đến đỉnh cao tại Việt Nam dưới các triều đại Lý và Trần, những giá trị từ truyền thống Phật giáo Ấn Độ đã thấm đẫm vào kiến trúc, điêu khắc, văn học và cả tư tưởng chính trị.

Chiến lược gia Lý Thường Kiệt từng viết "Nam thiên đại trùng dụng cổ xú»» như một lời tưởng nhớ công đức của Phật, cho thấy Đạo Phật không chỉ là tôn giáo tu hành cá nhân mà đã trở thành một phần trong ý thức hệ dân tộc. Có thể nói, mỗi ngôi chùa cổ với tượng Phật bằng đá, mỗi bản kinh còn lưu giữ trong kho tàng Hán Nôm, đều là một chứng nhân sống động của mối dây liên kết văn hóa Việt Nam - Ấn Độ.

Bản sắc Phật giáo Việt Nam — từ tiếp nhận đến bản địa hóa

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là Việt Nam không chỉ tiếp nhận thụ động. Người Việt đã sáng tạo ra bản sắc Phật giáo riêng — một dòng Phật giáo mà ở đó, Đức Phật được hiểu và thờ phụng theo cách của người Việt. Từ sự pha trộn giữa Phật giáo Đại thừa với tín ngưỡng dân gian, từ sự kết hợp giữa thiền định với tinh thần Nho giáo, cho đến những nghi lễ đặc thù như lễ Vu Lan hay Tết Đoan Ngọ — tất cả đều cho thấy một quá trình "bản địa hóa" đầy sáng tạo.

Chính bản sắc độc đáo này lại trở thành một cầu nối ngược — khi người Ấn Độ tìm về Việt Nam để hiểu thêm về cách một quốc gia Đông Nam Á đã tiếp nhận và phát triển Đạo Phật theo chiều hướng riêng. Đây là mối quan hệ hai chiều: Việt Nam tiếp nhận từ Ấn Độ, và ngày nay Ấn Độ cũng muốn học hỏi từ Việt Nam.

Ngoại giao Phật giáo trong thế kỷ XXI

Nếu như trong quá khứ, sự kết nối tâm linh diễn ra tự nhiên qua các con đường tơ lụa và hành trình của các nhà sư, thì trong thời đại ngày nay, Phật giáo đã trở thành một công cụ ngoại giao mềm hiệu quả. Trong bối cảnh quan hệ quốc tế ngày càng mang tính cạnh tranh chiến lược, giá trị của sợi dây tâm linh càng được nhấn mạnh.

Giới chuyên gia nhận định rằng lợi thế của Việt Nam trong quan hệ với Ấn Độ không chỉ nằm ở vị trí địa lý hay kim ngạch thương mại, mà còn ở việc chia sẻ nền tảng giá trị tâm linh chung. Đạo Phật với triết lý từ bi, hỉ xả, hòa bình, đã tạo ra một "ngôn ngữ chung" giữa hai dân tộc — một ngôn ngữ vượt lên trên những khác biệt về ngôn ngữ, lãnh thổ và lợi ích.

Nhìn về tương lai với chiều sâu lịch sử

Câu chuyện về mối quan hệ Việt Nam - Ấn Độ qua lăng kính Phật giáo không chỉ là bài học lịch sử. Nó là lời nhắc nhở rằng trong thời đại mà mọi thứ đều có thể đo lường bằng con số, vẫn có những giá trị vượt khỏi các phương trình kinh tế — đó là niềm tin, sự thấu hiểu và tình hữu nghị được xây dựng trên nền tảng tâm linh.

Với nguyên Bộ trưởng Nguyễn Dy Niên, có lẽ ông hiểu rằng mọi thỏa thuận ngoại giao đều có thể thay đổi theo hoàn cảnh, nhưng một khi hai dân tộc đã chia sẻ cùng một đức tin, cùng một cội nguồn tâm linh, thì mối liên kết ấy sẽ bền vững hơn bất kỳ hiệp ước nào. Đó là di sản mà Đạo Phật đã trao tặng cho Việt Nam và Ấn Độ — một tài sản vô giá, cần được gìn giữ và phát huy trong thời đại mới.