Chùa Bút Tháp 2026: Di sản Phật giáo sống giữa vùng Kinh Bắc

Về miền Kinh Bắc những ngày đầu tháng Năm, theo dòng người hành hương trẩy hội chùa Bút Tháp, ít ai biết rằng ngôi cổ tự đã chứng kiến hơn sáu thế kỷ Vietnamese định hình và thay đổi theo nhịp thở của lịch sử. Năm 2026, lễ khai hội một lần nữa khai mở cánh cửa thời gian, cho du khách thập phương chen chân trong không gian thiêng liêng bên bờ Nam sông Đuống, nơi từng in dấu chân những bậc cao tăng lừng lẫy của Phật giáo Việt Nam.

Chùa Bút Tháp: Nơi thời gian dung dưỡng di sản Phật giáo vùng Kinh Bắc — Ảnh minh họa có watermark ZenTam — source

Thiền sư Huyền Quang và khởi nguồn một ngôi chùa thiêng

Chùa Bút Tháp, tên chữ là Ninh Phúc tự, tọa lạc tại phường Trí Quả, tỉnh Bắc Ninh – vùng đất được xem là cái nôi Phật giáo cổ của Việt Nam. Theo các tài liệu lịch sử, ngôi chùa được khởi dựng từ rất sớm, nhưng chính vào thời Trần, nơi đây trở thành nơi tu hành của Thiền sư Huyền Quang – vị tổ thứ ba của Thiền phái Trúc Lâm, đệ tử thân cận của Trần Nhân Tông.

Sự kết nối giữa chùa Bút Tháp và dòng Thiền Trúc Lâm không dừng lại ở đó. Sang thế kỷ XVII, Thiền sư Minh Hành – người đã theo Hòa thượng Chuyết Chuyết từ vùng Thuận Hóa ra Thăng Long hoằng pháp – về trụ trì và phát triển chùa Bút Tháp. Ông viên tịch năm 1659 tại chính ngôi chùa này, để lại di sản tinh thần sâu đậm. Cùng với Hòa thượng Chuyết Chuyết, ông được tôn là Tổ Đệ Nhất và Tổ Đệ Nhị của chùa. Mỗi năm, ngày 22 đến 24 tháng 3 âm lịch – trùng với ngày viên tịch của Thiền sư Minh Hành – lễ hội chùa Bút Tháp được tổ chức như một dịp tưởng niệm thiêng liêng, nối dài mạch nguồn tâm linh bất tuyệt.

Kiến trúc "nội công ngoại quốc" – bảo tàng sống giữa đồng bằng Bắc Bộ

Bước qua Tam quan, du khách như lạc vào một thế giới kiến trúc khác, nơi thời gian dường như ngưng đọng. Toàn bộ công trình được xây dựng theo lối "nội công ngoại quốc" – lối kiến trúc truyền thống đặc sắc của vùng đồng bằng Bắc Bộ, với bố cục đăng đối trên một trục thần đạo kéo dài từ Gác chuông, Tiền đường, Thượng điện, Tích Thiện Am, Phủ thờ đến Hậu đường. Hai dãy hành lang mỗi bên gồm 26 gian nối dài tạo nên quần thể kiến trúc bề thế nhưng vẫn giữ được vẻ thanh tịnh, cổ kính.

Bao quanh khu nội tự là hệ thống vườn tháp với nhiều tháp gạch, tháp đá cổ: tháp Báo Nghiêm, tháp Tôn Đức, tháp Tâm Hoa, tháp Ni Châu… Năm 2009, trong quá trình trùng tu tháp Tôn Đức, người ta phát hiện hai quyển sách đồng – được cho là do Thái hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc cho đúc để an táng cùng Thiền sư Minh Hành. Phát hiện này không chỉ là một bất ngờ khảo cổ mà còn là minh chứng hùng hồn cho mối liên hệ sâu sắc giữa hoàng gia và ngôi chùa qua các thời kỳ.

Thực tế, dưới thời Lê Trung Hưng, chùa được trùng tu và mở rộng quy mô lớn dưới sự bảo trợ của Thái hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc. Chính bà đã trùng tu, tôn tạo chùa Bút Tháp thành một trong những công trình Phật giáo lớn nhất vùng Kinh Bắc, giữ được gần như nguyên vẹn kiến trúc truyền thống đặc sắc đến tận ngày nay.

Bốn bảo vật quốc gia và triết lý từ bi của Phật giáo Việt

Điều khiến chùa Bút Tháp vượt lên vai trò của một công trình kiến trúc đơn thuần chính là hệ thống di vật quý có niên đại từ thế kỷ XVII – XVIII, trong đó nổi bật nhất là 4 bảo vật quốc gia: tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay, tòa Cửu phẩm liên hoa, bộ tượng Tam Thế và Hương án.

Tượng Quan Âm thiên thủ thiên nhãn được xem là kiệt tác điêu khắc gỗ của nghệ thuật Việt Nam thế kỷ XVII. Pho tượng có 11 đầu, 42 tay lớn cùng hàng trăm cánh tay nhỏ xếp thành vòng hào quang, mỗi lòng bàn tay đều chạm một con mắt. Đây không đơn thuần là tác phẩm nghệ thuật – đây là hiện thân của tư tưởng từ bi cứu độ, nơi Quan Âm hiển linh qua hàng nghìn con mắt để thấy khổ đau của chúng sinh, với hàng nghìn bàn tay để cứu vớt họ khỏi luân hồi. Mỗi đường chạm khắc tinh xảo trên pho tượng đều ẩn chứa một triết lý, một lời nhắn nhủ về lòng từ bi bất tận của đức Phật.

Bên cạnh đó, tòa Cửu phẩm liên hoa – công trình gỗ chín tầng có thể quay – là một dấu ấn nghệ thuật hiếm có còn được bảo tồn đến hôm nay. Những đường chạm khắc tinh xảo trên hương án hay bộ tượng Tam Thế cho thấy trình độ tạo tác điêu luyện của các nghệ nhân xưa, những người đã dồn tâm huyết và tài năng vào từng thớ gỗ, khắc hoạ nên một Phật giáo không chỉ đẹp về hình tướng mà còn sâu về nội dung.

Lễ hội – cầu nối giữa di sản và đời sống đương đại

Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, chùa Bút Tháp được xếp hạng Di tích quốc gia từ năm 1962 và được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2013. Nhưng một di sản chỉ thực sự sống khi nó được nối với đời sống. Và lễ hội chùa Bút Tháp chính là sợi dây kết nối ấy.

Trong những ngày hội, phần lễ diễn ra trang nghiêm với các nghi thức truyền thống: lễ cúng Phật, dâng hương, tế cầu phúc, lễ cúng Tổ. Bên ngoài khu nội tự, không khí phần hội lại rộn ràng với cờ tướng, bóng bàn, thi thả chim bồ câu, biểu diễn chèo và giao lưu nghệ thuật dân gian – thu hút đông đảo du khách từ Hà Nội, Hưng Yên cùng các địa phương lân cận.

Sự kết hợp hài hòa giữa phần lễ và phần hội ấy không phải ngẫu nhiên. Đó là triết lý của Phật giáo dân gian Việt Nam, nơi đức Phật không ở trên cao xa vời mà hiện diện giữa đời thường, nơi cầu phúc được kết nối với niềm vui cộng đồng, nơi tôn nghiêm của chùa chiền hòa quyện với tiếng cười nơi sân hội.

Bảo tồn hay phát huy? – Bài học từ chùa Bút Tháp

Trải qua nhiều biến động lịch sử, chùa Bút Tháp vẫn được gìn giữ gần như nguyên vẹn, trở thành điểm nhấn nổi bật trên bản đồ du lịch văn hóa – tâm linh của Bắc Ninh. Nhưng câu hỏi đặt ra là: điều gì đã giữ cho ngôi chùa này tồn tại qua bao thăng trầm?

Có lẽ câu trả lời nằm ở sự kết hợp giữa niềm tin tâm linh bền vững của cộng đồng Phật tử và sự quan tâm của chính quyền địa phương. Lễ hội chùa Bút Tháp năm 2026 có sự tham dự của Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Mai Sơn, Hòa thượng Thích Thanh Phụng cùng lãnh đạo các sở, ban, ngành – cho thấy sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị lẫn Giáo hội Phật giáo.

Bên cạnh chùa Bút Tháp, địa phương phường Trí Quả còn sở hữu nhiều di tích nổi tiếng như chùa Dâu, thành cổ Luy Lâu và hệ thống chùa Tứ Pháp, tạo nên quần thể di sản đặc sắc của vùng đất Kinh Bắc. Đây vừa là thế mạnh, vừa là thách thức: làm sao để mỗi di tích không chỉ được bảo tồn như một bảo tàng mà còn được sống, được phát huy giá trị trong đời sống đương đại?

Di sản sống – khi chùa chiền trở thành điểm đến tâm linh

Mỗi mùa lễ hội, dòng người tìm về chùa Bút Tháp không chỉ để chiêm bái, hành hương mà còn để cảm nhận chiều sâu văn hóa, lịch sử lắng đọng trong từng mái ngói, pho tượng và không gian cổ kính. Với họ, ngôi chùa không chỉ là một di tích – đây là nơi lưu giữ mạch nguồn tâm linh của dân tộc, nơi những giá trị của Thiền phái Trúc Lâm vẫn được truyền tụng qua lời kinh, qua nghi lễ, qua hương khói hàng ngày.

Trong bối cảnh hiện đại hóa mạnh mẽ, khi nhiều giá trị truyền thống đang dần phai nhạt, chùa Bút Tháp như một chứng nhân sống động cho thấy rằng di sản không chỉ để nhìn, để ngắm – di sản cần được sống, được cử hành, được trải nghiệm. Và lễ hội chùa Bút Tháp chính là cách mà hơn sáu thế kỷ vẫn tiếp tục kể câu chuyện của mình, để những thế hệ mai sau vẫn biết rằng ở vùng đất Kinh Bắc này, từ bi và trí tuệ Phật giáo vẫn đang được nối dài, vẫn đang được dung dưỡng bởi dòng chảy không ngừng của đời sống.