Niết bàn và vô sanh là đồng nghĩa hay khác?

── Khái niệm Niết Bàn trong Phật giáo ── Niết Bàn (Nirvāṇa) là mục tiêu tối thượng của con đường tu tập Phật giáo, nghĩa gốc là "dập tắt" — dập tắt ngọn lửa tham sân si, chấm dứt hoàn toàn khổ đau sinh tử. Trong truyền thống Theravāda (Nam truyền), Niết Bàn được chia thành Hữu dư Niết Bàn (đạt giải thoát khi thân vật lý còn tồn tại) và Vô dư Niết Bàn (khi vị A La Hán nhập diệt, không còn tái sinh). Niết Bàn là trạng thái an lạc tuyệt đối vượt ngoài mọi khái niệm thường — đoạn, có — không. ── Vô Sanh trong giáo lý Đại thừa ── Vô sanh (Anutpāda) nghĩa là không sinh khởi, chỉ cho thực tại bản lai thanh tịnh, chưa từng sinh và chưa từng diệt. Kinh Bát Nhã dạy: "Thị chư pháp không tướng, bất sinh bất diệt, bất cấu bất tịnh" — các pháp vốn không, không sinh không diệt. Vô sanh pháp nhẫn (Anutpattikadharmakṣānti) là trình độ chứng ngộ của Bồ Tát bậc cao, khi nhận ra rằng tất cả các pháp vốn không thật sinh nên cũng không thật diệt. Đây là trí tuệ siêu việt vượt ngoài nhị nguyên đối đãi. ── Đồng nghĩa hay khác nghĩa? ── Từ góc nhìn Theravāda, Niết Bàn và Vô sanh tuy liên quan nhưng nhấn mạnh khác nhau: Niết Bàn là trạng thái tịch diệt sau khi dập tắt phiền não, còn Vô sanh thiên về mô tả bản chất không sinh diệt của thực tại. Từ góc nhìn Đại thừa, đặc biệt Trung Quán tông của ngài Long Thọ (Nāgārjuna), sinh tử tức Niết Bàn — khi thấy rõ tánh Không của vạn pháp thì ngay nơi sinh diệt chính là vô sanh, ngay nơi luân hồi chính là Niết Bàn. Hai khái niệm tuy dùng ngôn ngữ khác nhau nhưng cùng chỉ về một thực tại giải thoát tuyệt đối, chỉ khác ở phương tiện diễn đạt tùy theo căn cơ người nghe.